Op donderdag 23 september 2026 deed het EHRM uitspraak in de zaak Kuijt/Nederland. De vraag daarin was of deelname van zogenoemde ‘reservisten’ aan de beraadslaging van de Hoge Raad in strijd is met de vereisten van art. 6 EVRM. Uiteindelijk verklaart het EHRM verzoekster niet-ontvankelijk, zodat hierover vooralsnog geen definitieve duidelijkheid bestaat.
Wat houdt de reservistenpraktijk van de Hoge Raad in?
Op grond van art. 75 RO worden zaken bij de Hoge Raad behandeld en beslist door drie of vijf raadsheren. Met ‘reservistenpraktijk’ wordt gedoeld op de gang van zaken waarbij naast deze drie of vijf leden van een kamer, waarvan de namen onder de uitspraak komen te staan, ook andere raadsheren van de Hoge Raad, als zogenoemde ‘reservisten’, deelnemen aan de beraadslaging. Tijdens de beraadslaging mogen ook deze reservisten zich in het debat mengen. De beslissing ligt echter alleen bij de raadsheren die voor de betreffende zaak de zetel vormen. Het doel van het laten deelnemen van reservisten aan de beraadslaging is het waarborgen van de consistentie en rechtseenheid in de uitspraken van de Hoge Raad.
Het is onduidelijk wanneer deze werkwijze van de Hoge Raad exact is ontstaan. Als vroegste bewijs ervan geldt een artikel uit 1978 van oud-president van de Hoge Raad G.J. Wiarda, waarin hij beschrijft hoe de voorzittende rechter in belangrijke zaken soms rechters oproept die niet aan de uitspraak zelf deelnemen.[1] Inmiddels is het uitgangspunt dat bij zaken van enig juridisch belang altijd alle tien de leden van één van de drie vaste kamers – de civiele kamer, de strafkamer of de belastingkamer – aan de beraadslagingen van hun eigen kamer deelnemen.[2] Ook komt het in zaken met een overstijgend karakter voor dat de verschillende kamers hun uitspraken op elkaar afstemmen.[3]
De reservistenpraktijk is al lange tijd onderwerp van debat. Jessurun d’Oliveira, tevens adviseur van verzoekster in deze procedure, leverde er vanaf de late jaren ’90 kritiek op.[4] Belangrijkste punt in de discussie is dat de reservisten deelnemen aan de beraadslaging en het beslissingsproces mogelijk beïnvloeden, zonder dat daarvoor een wettelijke basis bestaat. Wel werd in 2017 het Protocol deelname aan behandeling en beraadslaging van de Hoge Raad der Nederlanden aangenomen. Daarin zijn de kaders vastgelegd voor de deelname van reservisten. Het deelnameprotocol heeft echter een voorlichtende functie en levert geen wettelijke grondslag voor de reservistenpraktijk.
Achtergrond van de zaak
De zaak die tot deze EHRM-procedure heeft geleid begon bij de verstoring van een gemeenteraadsvergadering in Zeist, waar het onderbrengen van uitgeprocedeerde asielzoekers op het terrein van detentiecentrum Zeist te Soesterberg op de agenda stond.[5] Verzoekster, één van de demonstranten, werd door het Hof Arnhem-Leeuwarden vanwege het verstoren van een geoorloofde openbare vergadering (art. 144 Sr) en het zich niet op vordering van een bevoegde ambtenaar aanstonds verwijderen (art. 139 lid 1 Sr) veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van twee weken. Ook heeft het hof de tenuitvoerlegging gelast van een eerdere, door het Hof Amsterdam voorwaardelijk opgelegde, gevangenisstraf voor de duur van twee maanden.
Het cassatieberoep dat verzoekster instelde werd uiteindelijk verworpen. In de loop van die procedure bij de Hoge Raad was verzoekster een wrakingsprocedure ex art. 512 Rv gestart, tegen de drie raadsheren die haar zaak zouden beslissen en ook de andere leden van de strafkamer, voor zover zij als reservist aan de beraadslaging zouden deelnemen. De wrakingskamer bevestigde dat ook reservisten op grond van artikel 512 Rv kunnen worden gewraakt, hoewel zij niet behoren tot de in artikel 75 lid 2 en 3 RO bedoelde rechters die de zaak beslissen.[6] Verder hield de wrakingskamer eraan vast dat op basis van art. 512 Rv een wrakingsgrond er alleen in kan zijn gelegen dat de rechterlijke onpartijdigheid gevaar loopt.[7] De wrakingskamer oordeelde dat de deelname van reservisten geen aanwijzing voor vooringenomenheid vormt en wees het wrakingsverzoek af.
Procedure voor het EHRM
In de procedure voor het EHRM heeft verzoekster geklaagd dat vanwege de mogelijke deelname van reservisten, haar cassatieberoep niet was gehoord en beoordeeld door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht voorzien bij wet, zoals art. 6 lid 1 EVRM voorschrijft.[8]
Onafhankelijkheid en wettelijke basis
Voor zover de klachten van verzoekster zien op de vereisten van onafhankelijkheid en een wettelijke basis, verklaart het EHRM haar niet-ontvankelijk omdat zij de nationale rechtsmiddelen niet heeft uitgeput.[9] Vanwege de grenzen van art. 512 Rv konden deze aspecten bij voorbaat al geen wrakingsgrond opleveren. De wrakingskamer overwoog dat de onafhankelijkheid en de wettelijke basis wel in de hoofdzaak zelf aan de orde gesteld kunnen worden, eventueel door het aanwenden van een rechtsmiddel.[10] Het EHRM hecht waarde aan die uitdrukkelijke vermelding van een openstaand rechtsmiddel en legt de bevoegdheid vragen te beantwoorden over het bestaan en de omvang van rechtsmiddelen in de eerste plaats bij de nationale rechter.[11] Het argument dat de klachten beoordeeld zouden worden door de rechters waartegen ze zijn gericht slaagt niet, omdat dit argument hypothetisch blijft nu verzoekster heeft nagelaten die rechtsingang daadwerkelijk te benutten.[12]
In beperkte mate schijnt het EHRM toch enig inhoudelijk licht op deze aspecten. Voorafgaand aan de ontvankelijkheidsvraag, wijst het EHRM in het kader van de vereiste onafhankelijkheid en wettelijke basis nog terug naar een overweging van de wrakingskamer.[13] Daarin werd uiteengezet dat de rol van reservisten zich beperkt tot rechtskundige inbreng in het belang van de rechtseenheid; het behandelen en beslissen van de zaak in de zin van art. 75 lid 2 en lid 3 RO blijft daarmee bij de leden van de zetel.[14] Daarnaast betrekt het EHRM ook het oordeel van de wrakingskamer, dat het ontbreken van wettelijke basis geen aanwijzing voor vooringenomenheid oplevert, en de overweging ten overvloede, waarin de wrakingskamer wees op het deelnameprotocol en de publicatie van samenstellingen op de website van de Hoge Raad.[15]
Onpartijdigheid
Ten aanzien van de (on)partijdigheid van de rechter, waarover de wrakingskamer wel inhoudelijk oordeelde, verklaart het EHRM verzoekster niet-ontvankelijk omdat de klachten kennelijk ongegrond zijn.[16] Het EHRM volgt daarin de oordelen van de wrakingskamer en noemt uitdrukkelijk de functie die de reservistenpraktijk vervult.[17] Tegen het licht daarvan bevestigt het EHRM de conclusie dat er geen objectief gerechtvaardigde vrees voor partijdigheid bestond.
Het EHRM wijst ook op het door de wrakingskamer vastgestelde verschil met het arrest Agrokompleks/Oekraïne, waarop verzoekster een beroep had gedaan. Zoals de wrakingskamer overwoog, ging het in die zaak erom dat de president van een gerecht zich ten gunste van één van de partijen in de procedure had gemengd.[18] De rol van reservisten, zoals door de wrakingskamer uitgelegd, valt niet aan te merken als een dergelijke beïnvloeding in verband met vooringenomenheid jegens een partij.
Rechtsmiddelen Hoge Raad
Nu het EHRM erin meegaat dat verzoekster rechtsmiddelen onbenut heeft gelaten door niet in de hoofdprocedure over de deelname van reservisten te klagen, rijst de vraag hoe dat er in de praktijk uit zou zien. Omdat het niet zou gaan om klachten tegen een uitspraak van een lagere rechter, kan hierover niet langs de reguliere weg geklaagd worden. De wrakingskamer wees zelf op twee eerdere uitspraken van de Hoge Raad, maar daarin ging het juist om rechters van het hof.[19] Voor de reservistenpraktijk lijkt de aangewezen optie om via een ongeregeld incident de strijdigheid met de overige aspecten van art. 6 lid 1 EVRM aan de orde te stellen.[20] Onduidelijk blijft echter welke vorm dat incident zou moeten hebben en in hoeverre ermee een oordeel valt af te dwingen dat uitsluitsel biedt.
Wat betekent Kuijt/Nederland voor de reservistenpraktijk van de Hoge Raad?
In 2019 werd de zaak Kuijt/Nederland bij het EHRM geïntroduceerd. Ruim zeven jaar later verklaart het EHRM verzoekster niet-ontvankelijk in al haar klachten. De klachten die zien op de gestelde partijdigheid verklaart het EHRM kennelijk ongegrond, zodat in ieder geval is komen vast te staan dat de reservistenpraktijk niet met het vereiste van onpartijdigheid in strijd komt. Hoewel het EHRM zijdelings ook op de onafhankelijkheid en wettelijke basis ingaat, blijft het de vraag of de reservistenpraktijk werkelijk aan deze aspecten van art. 6 lid 1 EVRM voldoet. Een nieuwe procedure, waarin de vereisten van onafhankelijkheid en wettelijke basis wel in de hoofdprocedure bij de Hoge Raad aan de orde zijn gesteld, zal daarover in de toekomst duidelijkheid moeten bieden.
[1] G.J. Wiarda, ‘Le “Hoge Raad” des Pays-Bas’, Revue internationale de droit comparé, vol. 30, N°1. Janvier-mars 1978, p. 275-291, p. 285, zoals geciteerd in: Concl. P-G J. Silvis 9 november 2018, ECLI:NL:PHR:2018:1269, par. 28.
[2] M.W.C. Feteris, ‘Geheim van de raadkamer staat niet aan collegiale afstemming in de weg’, NJB 2016/1759.
[3] G.J.M. Corstens, ‘Eenheid in rechtspraak’, NJB 1998, afl. 7, p. 301.
[4] H.U. Jessurun d’Oliveira, ‘Rechters die afstemmen en afhouden’, NJB 1999, afl. 9, p. 377-384; H.U. Jessurun d’Oliveira, Een boekje open over de Hoge Raad en zijn reservisten, Nijmegen: Ars Aequi 2019.
[5] Concl. A-G D.J.M.W. Paridaens 26 juni 2018, ECLI:NL:PHR:2018:666, par. 1-4.
[6] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.4; HR 25 september 2018, ECLI:NL:HR:2018:1770, rov. 4.3.
[7] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.5.
[8] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), rov. 73.
[9] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), rov. 110-120.
[10] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.5.
[11] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), 113-114.
[12] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), 115.
[13] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), 107 en 110.
[14] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.3.1-2.3.2.
[15] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), rov. 106; HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.6.3.
[16] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), rov. 121-126.
[17] EHRM 23 september 2026, nr. 19365/19 (Kuijt/Nederland), rov. 124-125.
[18] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.6.4; EHRM 6 oktober 2011, nr. 23465/03 (Agrokompleks/Oekraïne).
[19] HR 21 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2397, rov. 2.5; HR 18 november 2016, ECLI:NL:HR:2016:2607, rov. 3.3.1-3.3.4; HR 6 oktober 2017, ECLI:NL:HR:2017:2561, rov. 3.2-3.4.
[20] G. Snijders, GS Burgerlijke Rechtsvordering, Eerste boek, Tweede titel, Tiende afdeling, par. 1 Algemene Bepalingen, aant. 5.